Ptaki a wycinka drzew w mieście - lęgi i kontrola gniazd

Dlaczego w mieście nie wolno traktować wycinki jak zwykłej usługi

Drzewo w mieście to aktywnie zasiedlone siedlisko, w którym równocześnie może gniazdować kilka par ptaków. Kos szuka miejsca w gęstym żywopłocie lub niskim rozwidleniu, grzywacz buduje luźną platformę z gałązek wysoko w konarach lipy, sroka wznosi kuliste gniazdo w szczycie topoli lub klonu, a kawka zajmuje dziuplę lub ubytek w pniu starego dębu. Bogatka i modraszka korzystają z naturalnych dziupli i ubytków po konarach, których w staromiejskim zadrzewieniu nie brakuje.

Decyzja zezwalająca na wycinkę drzewa, wydana przez urząd gminy lub prezydenta miasta, dotyczy wyłącznie kwestii administracyjnych związanych z samym drzewem. Nie uchyla ona przepisów ochrony gatunkowej ptaków w Polsce. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z 2016 r. (Dz. U. 2016 poz. 2183) zakazane jest m.in. umyślne niszczenie lub usuwanie gniazd, jaj i piskląt gatunków objętych ochroną ścisłą i częściową. Naruszenie tego zakazu podlega odpowiedzialności karnej, niezależnie od ważności zezwolenia na wycinkę.

Największe ryzyko przeoczenia gniazda dotyczy:

• drzew ulistnionych wiosną i latem - gniazda są ukryte w baldachimie liści,
• bluszczu oplatającego pień i konary,
• tui, żywotnika i innych iglaków z gęstymi pędami bocznymi,
• głogów, dereni i skupin krzewów wzdłuż parkingów i chodników,
• pnączy na murach i ogrodzeniach w sąsiedztwie drzew przeznaczonych do wycinki.

Zasada podstawowa przy każdym zleceniu: ocena drzewa przed pracami musi obejmować również krzewy, pnącza i bliskie sąsiedztwo placu robót - nie tylko sam pień i koronę drzewa wskazanego w decyzji.

Kiedy przypada najbezpieczniejszy termin wycinki

Zalecane okno przezornościowe to okres od 16 października do 28 lutego. W tym czasie zdecydowana większość gatunków ptaków lęgowych w Polsce zakończyła lęgi, młode są samodzielne, a gniazda stoją puste. Ryzyko natrafienia na aktywny lęg jest wówczas najniższe - co nie oznacza, że zerowe.

Dlaczego sam kalendarz nie wystarczy

Sezon lęgowy nie przebiega identycznie dla wszystkich gatunków. Gawron zaczyna budowę gniazda już w połowie lutego, a przy łagodnej zimie nawet wcześniej. Pleszka i rudzik potrafią jesienią przystąpić do drugiego lub trzeciego lęgu - szczególnie w ciepłych, osłoniętych lokalizacjach miejskich, gdzie temperatura jest wyższa niż na otwartych terenach. Kos może lęgnąć się od marca do początku sierpnia, a w sprzyjających warunkach nawet dłużej.

W sezonie wiosenno-letnim (marzec-sierpień) liście skutecznie maskują gniazda i pisklęta. Kontrola wizualna z poziomu chodnika ma wówczas bardzo ograniczoną wartość - gniazdo grzywacza w pełni ulistnionym klonie jest praktycznie niewidoczne bez lornetki i systematycznych obserwacji zachowania ptaków.

Prace awaryjne po silnych wichurach lub pod złamanym konarem bezpośrednio zagrażającym bezpieczeństwu ludzi dopuszczają wyjątek od reguły. Nawet wtedy należy ograniczyć zakres robót do absolutnego minimum i udokumentować zaistniałe zagrożenie - ma to znaczenie w razie późniejszego postępowania administracyjnego prowadzonego przez RDOŚ.

Które drzewa i krzewy są najbardziej ryzykowne

Korony, dziuple, bluszcz, żywopłoty i gęste krzewy

Ryzyko aktywnego gniazda jest najwyższe w miejscach łączących zaciszną ekspozycję, dostęp do pokarmu w pobliżu i trudną widoczność dla drapieżników. W mieście takie warunki spełniają przede wszystkim:

• Stare lipy i kasztanowce - rozwidlenia konarów z nagromadzeniem substancji organicznej, gdzie grzywacze, sierpówki i kosy budują gniazda na kilka sezonów z rzędu;
• Dęby z dziuplami - kawki, pustułki, wróble i sikory zasiedlają każdy ubytek głębszy niż 15-20 cm;
• Bluszcz pospolity - gruby, wieloletni bluszcz na murze lub pniu to de facto mini-las, w którym kos, rudzik, a nawet krogulec mogą gniazdować bez widocznych oznak z zewnątrz;
• Tuje i żywotniki - kolumna tui przy parkingu to ulubione miejsce sikor, szpaków i sierpówek; cięcie z zewnątrz nie ujawnia wnętrza gniazda;
• Głogi i tarniny - cierniowe krzewy w żywopłotach zapewniają ochronę mechaniczną; gniazda srok, szczygłów i makolągw są tu trudne do zlokalizowania.

Gatunki miejskie: kos, grzywacz, sroka, kawka i sikory

Znajomość ekologii konkretnych gatunków ułatwia celową kontrolę. Gatunki gniazdujące kolonijnie, jak gawron i kawka, zwiększają ryzyko wielokrotnie - wycinka jednego drzewa w środku kolonii może zakłócić kilkanaście do kilkudziesięciu lęgów jednocześnie.

Jak wykonać kontrolę gniazd

Oględziny 1-3 dni przed pracami

Kontrola wykonana zbyt wcześnie traci wartość - para ptaków może przystąpić do lęgu w ciągu doby od poprzedniej wizyty. Optymalny odstęp między oględzinami a pracami to 1 do 3 dni. Przy większych placach budowy warto zaplanować powtórne sprawdzenie bezpośrednio przed uruchomieniem sprzętu.

• Obserwacja z dystansu 10-20 m przez lornetkę 8×42 lub 10×42 - minimum 10 minut w spokoju, z uwagą na wszelkie loty wokół drzewa;
• Szukanie zachowań: dorosły ptak z pokarmem w dziobie, alarmowanie przy zbliżeniu, regularne wloty do dziupli lub rozwidlenia, wynoszenie torebek kałowych przez pisklęta - to pewne oznaki aktywnego lęgu;
• Obejście pnia z każdej strony - gniazda po zawietrznej stronie korony są często niewidoczne od chodnika;
• Sprawdzenie krzewów i pnączy do 5-10 m od pnia oraz sąsiednich drzew, jeśli prace mają je objąć;
• Przy dużych drzewach i koronach ponad 8 m - weryfikacja przez lornetkę pionowo ku górze lub przy użyciu drona (z zachowaniem przepisów o lotach BVLOS w mieście).

Przy drzewach silnie ulistnionych negatywny wynik kontroli należy formułować ostrożnie: nie stwierdzono aktywnego lęgu podczas oględzin w dniu X, w warunkach Y, z zastosowaniem metody Z - a nie kategorycznie "brak gniazd". Przy dużych drzewach i pracach miejskich kontrolę powinien wykonać ornitolog lub przyrodnik z udokumentowanym doświadczeniem terenowym.

Dokumentacja: zdjęcia, mapa, gatunki i wnioski

Dobra dokumentacja chroni zarówno zamawiającego, jak i wykonawcę. Protokół kontroli powinien zawierać:

• datę, godzinę i warunki pogodowe (nasłonecznienie, temperatura, wiatr);
• imię, nazwisko oraz kwalifikacje osoby wykonującej kontrolę;
• szkicową mapę lub zdjęcie z oznaczonym drzewem i strefą kontroli;
• listę gatunków obserwowanych podczas oględzin i opis ich aktywności;
• zdjęcia gniazda lub dziupli z oznaczeniem lokalizacji w koronie;
• jednoznaczny wniosek: aktywny lęg - prace wstrzymane / brak aktywnego lęgu - prace dopuszczone z zastrzeżeniami.

Dokument przekazuje się zarówno wykonawcy, jak i - w przypadku prac na zlecenie publiczne - zarządcy zieleni lub urzędowi. W razie postępowania ze strony RDOŚ stanowi podstawowy dowód należytej staranności. Dokumentację należy przechowywać przez minimum 3 lata.

Co zrobić, gdy w drzewie jest aktywny lęg

Strefa buforowa i zakaz płoszenia

Jeśli kontrola wykazała aktywne gniazdo z jajami lub pisklętami, dalsze działania są ściśle określone. Ich pominięcie może skutkować karą grzywny lub wszczęciem postępowania administracyjnego - z kosztami znacznie przewyższającymi reorganizację harmonogramu robót.

• Wstrzymanie prac w strefie wpływu na gniazdo - oznacza to nie tylko sam pień, ale też obszar, gdzie hałas pił i maszyn mógłby spowodować opuszczenie gniazda przez rodziców;
• Oznaczenie drzewa widoczną taśmą lub tabliczką informującą ekipę o zakazie prac;
• Konsultacja z ornitologiem w sprawie zasięgu strefy buforowej - dla srok i gawronów może wynosić 20-30 m, dla kosów i grzywaczów 5-15 m;
• Zakaz przenoszenia gniazda z jajami ani pisklętami - jest to działanie nielegalne i w praktyce zawsze kończy się porzuceniem lęgu przez rodziców;
• Ustalenie przybliżonego terminu zakończenia lęgu - dla większości gatunków miejskich wynosi on 25-45 dni od złożenia pierwszego jaja do usamodzielnienia piskląt;
• W sytuacji zagrożenia życia ludzi (np. złamany konar nad ciągiem pieszym) - dokumentacja zagrożenia i kontakt z właściwym organem (RDOŚ, zarząd dróg) w celu uzgodnienia działań interwencyjnych z możliwie minimalnym zakresem.

Więcej o tym, czego nie wolno robić z gniazdem znajdującym się na prywatnej posesji lub w przestrzeni wspólnej, wyjaśnia artykuł o tym, jak postępować z gniazdem ptaka na balkonie lub drzewie. Jeśli piskle wypadło z gniazda podczas prac, sprawdź wskazówki dotyczące tego, jak pomóc pisklęciu.

Jak ograniczyć szkody przy pielęgnacji zamiast wycinki

Wycinka jest decyzją nieodwracalną. W wielu przypadkach drzewo miejskie z ubytkami lub rozległą koroną można utrzymać przy życiu środkami pielęgnacyjnymi - z korzyścią zarówno dla bezpieczeństwa, jak i dla ptaków.

Cięcia sanitarne, redukcja korony i prace awaryjne

Cięcia sanitarne - usuwanie suchych, złamanych lub zainfekowanych konarów - można prowadzić poza sezonem lęgowym bez zwiększonego ryzyka. Redukcja korony o maksymalnie 20-30% objętości w jednym sezonie zmniejsza masę drzewa i ryzyko wywrotu, nie eliminując funkcji siedliskowej. Wiązania elastyczne stabilizują rozwidlenia zagrożone rozłupaniem bez konieczności usuwania całego konaru.

Alternatywne rozwiązania przed podjęciem decyzji o pełnej wycince:

• Zmiana organizacji ruchu lub wygrodzenie strefy pod drzewem zamiast jego usuwania dla "bezpieczeństwa";
• Etapowanie prac - nie usuwać jednocześnie całego pasa zadrzewień; zostawić co drugie drzewo jako przejściowe siedlisko;
• Konsultacja z certyfikowanym arborystą (ISA Certified Arborist lub TQSL) przed podjęciem ostatecznej decyzji.

Jeśli wycinka jest konieczna, nasadzenia zastępcze powinny uwzględniać wartość siedliskową dla ptaków. Nie zastępuj dojrzałego drzewa wyłącznie trawnikiem lub pojedynczą sadzonką bez funkcji gniazdowej. Najlepsze gatunki łączące owoce, schronienie i miejsca gniazdowania to:

• Jarząb pospolity (Sorbus aucuparia) - jagody chętnie zjadane przez drozdowate od września do stycznia;
• Głóg (Crataegus spp.) - kolce chronią gniazda, owoce zjadają drozdowate i szpaki, odpowiedni też dla makolągw i szczygłów;
• Dereń jadalny (Cornus mas) - wczesne owoce w lipcu-sierpniu;
• Tarnina (Prunus spinosa) - gęsta, kolczasta, idealna dla gniazdowania kosów i srok w żywopłocie;
• Świdośliwa (Amelanchier spp.) - owoce od czerwca, chętnie odwiedzana przez pokrzewki i rudziki.

Więcej o doborze roślin znajdziesz w artykule o krzewach owocowych dla ptaków. Budki lęgowe traktuj wyłącznie jako uzupełnienie - nie prosty zamiennik starej dziupli, która przez 30-50 lat służyła kilkudziesięciu pokoleniom sikor i dzięciołów z jej specyficznym mikroklimatem i termoizolacją.

Checklist dla wspólnoty, zarządu i arborysty

• Zebrać decyzję zezwalającą na wycinkę i sprawdzić warunki szczegółowe;
• Zlecić kontrolę ornitologiczną 1-3 dni przed planowaną wycinką - nie tygodnie wcześniej;
• Upewnić się, że protokół zawiera datę, kwalifikacje kontrolującego i jednoznaczny wniosek;
• Przekazać wykonawcy pisemne informacje o warunkach prac (strefa buforowa lub zgoda na pełny zakres);
• W przypadku aktywnego lęgu - wstrzymać prace i ustalić z ornitologiem termin wznowienia;
• Po wycince zaplanować nasadzenia zastępcze o wartości siedliskowej dla ptaków;
• Przechowywać dokumentację przez minimum 3 lata.

Najczęściej zadawane pytania

Czy można wycinać drzewa w sezonie lęgowym?

Można tylko wtedy, gdy kontrola nie wykazała aktywnych lęgów i nie dochodzi do naruszenia zakazów ochrony gatunkowej. W praktyce najbezpieczniej planować wycinkę od 16 października do 28 lutego. Poza tym oknem każda wycinka wymaga uprzedniej kontroli ornitologicznej przeprowadzonej tuż przed pracami.

Kto powinien sprawdzić gniazda przed wycinką?

Przy prostych krzewach i żywopłotach może wystarczyć doświadczony przyrodnik z wiedzą terenową. Przy drzewach miejskich - zwłaszcza wysokich, z dziuplami lub w pobliżu kolonii gawronów czy kawek - kontrolę powinien wykonać ornitolog. Wynik musi być udokumentowany pisemnie z jednoznacznym wnioskiem dla wykonawcy i zamawiającego.

Czy puste gniazdo pozwala od razu wyciąć drzewo?

Nie zawsze. Wiele gatunków wraca do tych samych gniazd przez kilka sezonów z rzędu, a nieobecność ptaka przez kilkanaście minut nie oznacza opuszczenia - rodzice mogą przebywać poza gniazdem podczas żerowania. Konieczna jest ocena aktywności przez minimum 10 minut obserwacji, uwzględniająca porę roku, gatunek i stan gniazda.

Co zrobić, gdy w koronie jest gniazdo z pisklętami?

Należy natychmiast wstrzymać prace w zasięgu oddziaływania na gniazdo i skonsultować sytuację z ornitologiem. Gniazda z jajami lub pisklętami gatunków objętych ochroną nie wolno samodzielnie przenosić ani niszczyć - stanowi to naruszenie Rozporządzenia z 2016 r. i grozi postępowaniem karnym lub administracyjnym wszczętym przez RDOŚ.

Czy przycinanie krzewów też może naruszać lęgi?

Tak. Kos, rudzik, pokrzewka ogrodowa i makolągwa zakładają gniazda w żywopłotach z ligustru, głogu, tarniny i tui. Silne cięcie krzewów w sezonie lęgowym może zniszczyć lęg równie skutecznie jak wycinka całego drzewa. Przed każdym poważnym przycięciem żywopłotu w marcu-sierpniu należy sprawdzić jego wnętrze.

Jakie drzewa i krzewy sadzić po wycince?

Najlepsze są gatunki łączące trzy cechy: owoce jadalne dla ptaków, miejsca gniazdowania i gęstą strukturę krzewiastą z okrywą. Sprawdzają się jarząb pospolity, głóg jednoszyjkowy, tarnina, świdośliwa i dereń jadalny. Ważna jest różnorodność warstw - same drzewa bez podszytu mają ograniczoną wartość dla gatunków gniazdujących nisko lub w krzewach.

Ewa Gajewska

Miłośniczka i obserwatorka ptaków. Pisze o gatunkach, dokarmianiu i ochronie ptaków w Polsce - łącząc wiedzę przyrodniczą z praktyką z własnego ogrodu i obserwacji w terenie.

Przeczytaj również

Zieleń niska czy drzewa - ptaki na małym osiedlowym skwerzeZgłoszenie do straży czy ośrodka - ptak w mieście po urazieZgoda wspólnoty na budki - jak przygotować uchwałę i argumentyZabezpieczenie parapetu przed ptakami - listwy, druty i siatki