Dlaczego jerzyki są w centrum konfliktu remontowego
Jerzyk zwyczajny Apus apus nie wybiera budynku dlatego, że jest zaniedbany. W miastach zastępuje mu on skalne szczeliny: gzymsy, dylatacje, puste przestrzenie pod obróbkami blacharskimi, otwory w stropodachach i szczeliny przy elewacji. Dlatego ptaki gniazdujące w budynkach często są wykrywane dopiero wtedy, gdy na ścianie stoją rusztowania, a ekipa zaczyna ocieplenie lub wymianę kratek wentylacyjnych.
Największy problem remontowy wynika z biologii gatunku. Jerzyki wracają do tych samych miejsc lęgowych, a para może przez kolejne sezony zajmować tę samą szczelinę. Zamknięcie otworu po odlocie ptaków nie jest więc neutralnym uporządkowaniem elewacji. Może oznaczać trwałą utratę siedliska, do którego ptaki przylecą w kolejnym roku na początku maja.
Apus apus - ptak szczelin, stropodachów i wysokich elewacji
Jerzyk niemal całe życie spędza w powietrzu. W locie żeruje, pije, zbiera materiał na gniazdo, a poza sezonem lęgowym może nie lądować przez wiele miesięcy. Na budynku potrzebuje przede wszystkim bezpiecznej wnęki i swobodnego dolotu. Z tego powodu typowe miejsca lęgowe znajdują się zwykle wysoko: pod dachem, w stropodachu, w szczelinach powyżej drugiego piętra, przy attykach i w otworach technologicznych.
Brak widocznego gniazda z chodnika nie oznacza braku siedliska. Gniazdo jerzyka jest małe, ukryte głęboko i zbudowane z lekkich materiałów chwytanych w locie, sklejonych śliną. Przykład praktyczny: jeśli ptak przez 2-3 sekundy znika w szczelinie pod parapetem technicznym na wysokości 12 m, a po chwili wylatuje z tego samego miejsca, jest to ważniejszy dowód niż brak patyków, piór czy odchodów na zewnątrz.
Jeden lęg w roku i powroty do tych samych miejsc
W Polsce jerzyki przebywają zwykle od początku maja do połowy sierpnia. Samice składają najczęściej 2-3 jaja, a ptaki wyprowadzają jeden lęg w roku. Inkubacja trwa około 19-20 dni, a młode opuszczają gniazdo po kilku tygodniach, zależnie od pogody i dostępności owadów. Chłodny, deszczowy czerwiec może wydłużyć rozwój piskląt, dlatego sztywne założenie, że w połowie lipca wszystkie gniazda są puste, jest błędem.
Dorosły jerzyk jest pożyteczny dla ludzi, bo w sezonie łowi duże ilości drobnych owadów, w tym komary, meszki i mszyce. RDOŚ Katowice podaje wartość do 20 tysięcy owadów na dobę dla dorosłego osobnika. Ta korzyść nie zastępuje jednak procedury ochronnej. Ochrona jerzyków przy remoncie nie jest kwestią sympatii do ptaków, lecz połączeniem biologii gatunku i obowiązków prawnych inwestora.
Przepisy: czego nie wolno robić bez zgody
Podstawą jest ustawa o ochronie przyrody, w szczególności art. 52, oraz rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Teksty aktów są dostępne w ISAP i ELI, między innymi pod adresem ISAP - ustawa o ochronie przyrody oraz ELI - rozporządzenie gatunkowe. RDOŚ Warszawa opisuje praktykę stosowania tych przepisów przy termomodernizacji na stronie Remonty budynków a ochrona zwierząt.
W odniesieniu do chronionych ptaków zakazy obejmują między innymi niszczenie jaj, gniazd i siedlisk, uszkadzanie schronień, uniemożliwianie dostępu do miejsc rozrodu, a także umyślne płoszenie lub niepokojenie w okresie lęgowym. W praktyce remont elewacji a ptaki to nie tylko temat samego gniazda. Zatkanie szczeliny prowadzącej do stropodachu może być traktowane jako zamknięcie dostępu do siedliska, nawet jeśli wykonawca nie widział piskląt.
Zakaz niszczenia gniazd, jaj, siedlisk i umyślnego płoszenia
Bez właściwej procedury nie należy wykonywać takich działań jak: wypełnienie pianką szczeliny z aktywnym dolotem, montaż siatki na otworze wentylacyjnym używanym przez ptaki, skucie fragmentu elewacji z gniazdem, prowadzenie hałaśliwych prac bezpośrednio przy czynnym lęgu albo zamknięcie stropodachu kratką po powierzchownej ocenie z rusztowania.
Przykład: wspólnota planuje ocieplić blok styropianem EPS 15 cm i wymienić 48 kratek stropodachu. Jeśli jerzyki wlatują przez 6 otworów, a projekt zakłada zamknięcie wszystkich kratek siatką, inwestor nie może uznać, że montaż 6 budek po remoncie automatycznie rozwiązuje sprawę. Najpierw potrzebna jest ocena przyrodnicza, a gdy dochodzi do zniszczenia siedlisk lub uniemożliwienia dostępu, zwykle także decyzja właściwego miejscowo RDOŚ.
Decyzja RDOŚ jako warunek odstępstwa od zakazów
Zgoda RDOŚ na remont jest potrzebna wtedy, gdy prace wymagają odstępstwa od zakazów ochronnych, na przykład usunięcia gniazda, zamknięcia dotychczasowego wlotu, zniszczenia schronienia albo wykonania robót, które spowodują utratę miejsca rozrodu. Decyzja może określać termin prac, nadzór ornitologiczny, sposób zabezpieczenia otworów, liczbę budek kompensacyjnych, ich model, lokalizację i termin montażu.
Ścieżka postępowania powinna być prosta: ekspertyza ornitologiczna, wniosek do RDOŚ, decyzja administracyjna, wykonanie warunków kompensacji, nadzór przyrodniczy i dokumentacja powykonawcza. Wykonawca, zarząd wspólnoty ani inspektor budowlany nie zastępują organu ochrony przyrody. Własna ocena, że „ptaków dziś nie ma”, nie legalizuje zamknięcia szczelin.
Po sezonie lęgowym również trzeba zachować ostrożność. Jeżeli otwór był siedliskiem jerzyków, jego trwałe zamknięcie może wymagać procedury, bo ptaki wracają do tego miejsca w następnym roku. Właśnie dlatego okres lęgowy ptaków w Polsce jest tylko jednym z elementów planowania, a nie jedynym kryterium legalności.
Ekspertyza ornitologiczna i harmonogram prac
Ekspertyzę należy zlecić przed przetargiem i projektem wykonawczym, a nie po ustawieniu rusztowań. Dobra inwentaryzacja pozwala wpisać wymagania do kosztorysu: liczbę budek, zakres nadzoru, terminy wyłączeń robót i sposób zabezpieczenia otworów. To ogranicza ryzyko aneksów, przestojów i konfliktów z mieszkańcami.
Kontrole poranne i wieczorne w sezonie aktywności jerzyków
Jerzyki najłatwiej wykryć po zachowaniu przy dolotach. Kontrole powinny obejmować obserwacje o świcie i wieczorem, kiedy ptaki intensywnie krążą wokół budynku, podlatują do szczelin i karmią młode. W czerwcu praktycznym minimum są dwie serie obserwacji: rano około 4:30-7:00 oraz wieczorem około 19:00-21:30, dostosowane do pogody, zachodu słońca i wysokości budynku.
Jedna kontrola w południe, przy silnym wietrze lub deszczu, ma niską wartość dowodową. Jerzyki mogą wtedy żerować dalej od budynku, a pisklęta pozostają niewidoczne. Rzetelna ekspertyza powinna rozróżniać jerzyki od innych gatunków, takich jak wróbel, szpak, kawka, kopciuszek czy oknówka, bo każdy z tych gatunków może korzystać z budynków w inny sposób.
Mapa otworów, szczelin, stropodachów i miejsc dolotu
Dokument powinien zawierać mapę punktów lęgowych i potencjalnych siedlisk. Najlepiej sprawdza się numeracja elewacji i otworów: A1-A12 dla ściany frontowej, B1-B8 dla ściany szczytowej, C1-C20 dla stropodachu. Do każdego punktu należy przypisać zdjęcie, opis aktywności, datę obserwacji i zalecenie. Przykład zapisu: „B6 - aktywny dolot jerzyka, 18 czerwca, godz. 20:14, ptak wszedł w szczelinę pod obróbką blacharską, roboty w promieniu punktu wstrzymać do zakończenia lęgu”.
Ekspertyza ornitologiczna powinna zawierać także ocenę ryzyka dla wykonawcy. Inne zalecenia będą dla wymiany rynien, inne dla docieplenia całej ściany, a jeszcze inne dla remontu dachu i zamykania stropodachu. Jeżeli ptaki zostaną wykryte w trakcie robót, należy przerwać prace w danym miejscu, zabezpieczyć obszar przed dalszą ingerencją i skontaktować się z ornitologiem oraz inwestorem. Przy znalezieniu młodego ptaka potrzebna jest procedura interwencyjna, opisana szerzej w materiale co zrobić z pisklęciem jerzyka.
Okres wysokiego ryzyka: od początku maja do połowy sierpnia
Maj, czerwiec, lipiec i pierwsza połowa sierpnia są okresem najwyższego ryzyka, bo obejmują przylot, zajmowanie miejsc, składanie jaj, karmienie młodych i wylot piskląt. Prace przy aktywnych szczelinach w tym czasie mogą doprowadzić do odcięcia dorosłych od piskląt albo uwięzienia młodych w stropodachu. Szczególnie ryzykowne są szybkie działania „porządkujące” przed właściwym remontem: siatkowanie kratek, piankowanie dziur, montaż listew i zamykanie dylatacji.
Prace poza sezonem lęgowym i zabezpieczenia po kontroli
Najbezpieczniej planować roboty ingerujące w siedliska po zakończeniu sezonu lęgowego, zwykle po połowie sierpnia, ale dopiero po kontroli specjalisty. Zabezpieczenie otworów przed zasiedleniem ma sens tylko wtedy, gdy wiadomo, że nie ma w nich ptaków, piskląt ani innych chronionych zwierząt. Przykład dobrego harmonogramu: inwentaryzacja w maju i czerwcu, wniosek do RDOŚ w lipcu, decyzja i zamówienie budek w sierpniu, montaż kompensacji we wrześniu, zamknięcie wybranych otworów w październiku pod nadzorem.
W umowie z wykonawcą trzeba wpisać obowiązek zgłoszenia każdego znalezienia ptaka, jaj, piskląt, martwego osobnika lub aktywnego dolotu. Taki zapis powinien mieć konsekwencje organizacyjne: kierownik robót wie, do kogo dzwonić, które prace zatrzymać i jak oznaczyć miejsce na rusztowaniu.
Budki kompensacyjne i zachowanie dostępu do siedlisk
Kompensacja siedlisk nie polega na przypadkowym zawieszeniu kilku skrzynek po remoncie. Jej celem jest utrzymanie dostępnych miejsc lęgowych dla jerzyków wtedy, gdy remont niszczy lub zmienia dotychczasowe szczeliny. Czasem najlepszym rozwiązaniem jest zachowanie istniejących wlotów do stropodachu, czasem montaż budek natynkowych, a przy ociepleniu elewacji - skrzynek podtynkowych w warstwie izolacji.
Skrzynki natynkowe, podtynkowe i modele Schwegler Type 17 oraz MKW jerzyk
Budki natynkowe montuje się na gotowej elewacji. Są łatwiejsze do kontroli, ale bardziej widoczne. Budki podtynkowe można wkomponować w ocieplenie, co bywa lepsze estetycznie, lecz wymaga zaplanowania przed położeniem warstwy zbrojonej i tynku. Na rynku stosuje się między innymi Schwegler Swift Nest Box Type 17 lub 17B, budki MKW typ jerzyk oraz skrzynki projektowane indywidualnie przez ornitologa do konkretnej elewacji.
Przy wyborze liczy się nie tylko marka, ale także temperatura, trwałość i możliwość swobodnego dolotu. Skrzynka na południowej, ciemnej elewacji może się przegrzewać, szczególnie gdy nie ma okapu ani cienia. W takich miejscach lepiej rozważyć ekspozycję wschodnią, północną lub zacienioną zachodnią, materiał o dobrej izolacyjności i jasny kolor frontu.
Wlot 6,0-6,5 x 3,0-3,5 cm i montaż zwykle powyżej 5 m
Orientacyjne parametry dla budki jerzyka to wlot owalny lub szczelinowy około 6,0-6,5 cm szerokości i 3,0-3,5 cm wysokości. Często spotykane wymiary korpusu to około 18 x 20 x 36 cm, choć modele systemowe różnią się konstrukcją. Montaż zwykle wykonuje się powyżej 5 m nad ziemią, z wolną przestrzenią dolotu, bez gałęzi, przewodów, anten, balkonowych daszków i siatek bezpośrednio pod wlotem.
Przykład techniczny: na czteropiętrowym bloku z 8 utraconymi wlotami do stropodachu decyzja może nakazać montaż 8-16 miejsc kompensacyjnych, zależnie od oceny kolonii. Budki powinny tworzyć logiczny układ: kilka skrzynek obok siebie pod okapem albo ciąg modułów na ścianie szczytowej, nie pojedyncze elementy rozrzucone losowo tam, gdzie „pasuje do elewacji”.
Budki lęgowe dla jerzyków nie zastępują zgody RDOŚ, jeśli inwestor niszczy siedlisko lub zamyka dostęp do schronienia. Są wykonaniem warunku kompensacji albo działaniem wspierającym gatunek, ale nie samodzielnym pozwoleniem na naruszenie zakazów. Liczba, model, wysokość i termin montażu powinny wynikać z ekspertyzy oraz decyzji administracyjnej.
Komunikacja z mieszkańcami i dokumentacja
Dobrze poprowadzona komunikacja zmniejsza liczbę skarg i plotek o „ptakach blokujących remont”. Mieszkańcy powinni dostać krótką informację: po co prowadzona jest kontrola, dlaczego część prac może zostać przesunięta, jakie gatunki wykryto, gdzie zgłaszać obserwacje i kto odpowiada za nadzór przyrodniczy. Tekst na klatce schodowej może mieć 8-10 zdań, numer telefonu do zarządcy i adres e-mail do inspektora lub ornitologa.
Protokół z kontroli, zdjęcia, harmonogram i instrukcja dla wykonawcy
Dokumentacja powinna obejmować protokoły kontroli, zdjęcia otworów, mapę wlotów, korespondencję z RDOŚ, decyzję administracyjną, harmonogram prac, instrukcję dla wykonawcy oraz protokół montażu budek. Przy każdej budce należy zapisać datę montażu, model, wysokość, ekspozycję, numer elewacji i zdjęcie po wykonaniu. Dla wspólnoty lub spółdzielni to dowód, że remont był planowany zgodnie z procedurą.
Przykład instrukcji dla ekipy: „Nie zamykać otworów oznaczonych A3, A4, B6 i C11 bez pisemnej zgody nadzoru. W przypadku zauważenia ptaka w szczelinie przerwać prace w tym punkcie, nie używać pianki montażowej, nie montować siatki, zgłosić kierownikowi robót i wykonać zdjęcie lokalizacji”. Taka instrukcja jest skuteczniejsza niż ogólne hasło „uważać na ptaki”.
W rozmowie z mieszkańcami lepiej unikać tonu straszącego karami. Skuteczniejsze jest pokazanie procedury: kontrola ogranicza ryzyko uwięzienia ptaków, decyzja RDOŚ porządkuje obowiązki, budki kompensacyjne pozwalają zachować kolonię, a legalne planowanie zmniejsza ryzyko wstrzymania robót w środku sezonu. Odchody jerzyków zwykle nie są problemem porównywalnym z gołębiami, bo ptaki większość czasu spędzają w locie i nie siadają stadami na parapetach.
Tablica informacyjna na klatce lub stronie wspólnoty może zawierać trzy daty: termin obserwacji, planowany etap robót przy elewacji i termin montażu budek. Mieszkańcy często sami dostarczają cennych danych, na przykład wskazują, że od lat „czarne ptaki” wlatują pod dach od strony podwórza około godziny 20:00. Dla ornitologa taka obserwacja bywa początkiem precyzyjnej kontroli.
Najczęściej zadawane pytania
Czy jerzyki są chronione podczas remontu?
Tak. Jerzyki są objęte ochroną gatunkową, a ich gniazda, jaja, pisklęta, schronienia i siedliska w budynkach nie mogą być niszczone bez właściwej procedury. Jeżeli remont prowadzi do zamknięcia dostępu lub zniszczenia miejsca rozrodu, potrzebna może być decyzja właściwego RDOŚ.
Czy można zakleić otwory wentylacyjne, jeśli nie widać gniazda?
Nie należy tego robić bez kontroli specjalisty. Jerzyki korzystają ze szczelin i stropodachów, a samo gniazdo bywa niewidoczne z zewnątrz. Brak ptaka w danym momencie również nie przesądza, że otwór nie jest siedliskiem.
Kiedy najlepiej prowadzić remont elewacji z jerzykami?
Najbezpieczniej planować prace ingerujące w siedliska poza okresem obecności i lęgów jerzyków, zwykle po połowie sierpnia, po kontroli ornitologicznej. Dokładny harmonogram powinien wynikać z ekspertyzy, decyzji RDOŚ i rzeczywistego stanu budynku.
Czy budki kompensacyjne wystarczą zamiast zezwolenia?
Nie. Budki są elementem kompensacji albo działaniem wspierającym ochronę jerzyków, ale nie zastępują zezwolenia, jeżeli dochodzi do zniszczenia siedliska, usunięcia gniazda lub zamknięcia dostępu do schronienia.
Ile budek dla jerzyków trzeba zamontować?
Liczba powinna wynikać z inwentaryzacji i decyzji administracyjnej. Bierze się pod uwagę liczbę utraconych miejsc lęgowych, potencjał kolonii, wysokość budynku, ekspozycję elewacji i możliwość swobodnego dolotu. Przy utracie 8 miejsc lęgowych organ może wymagać nie tylko 8 nowych miejsc, ale także większej liczby skrzynek, jeśli wynika to z kompensacji.
Co zrobić, gdy podczas remontu znaleziono pisklę jerzyka?
Należy przerwać prace w tym miejscu, zabezpieczyć ptaka przed upadkiem, nie karmić go przypadkowymi produktami i skontaktować się z ornitologiem, strażą miejską, gminą lub ośrodkiem rehabilitacji zwierząt. Miejsce znalezienia trzeba udokumentować zdjęciem i oznaczyć w dzienniku robót.
Miłośniczka i obserwatorka ptaków. Pisze o gatunkach, dokarmianiu i ochronie ptaków w Polsce - łącząc wiedzę przyrodniczą z praktyką z własnego ogrodu i obserwacji w terenie.
