Ochrona gniazda - najpierw ustalenie faktów
Przed wykonaniem nakazu usunięcia gniazda trzeba ustalić cztery rzeczy: jaki gatunek z niego korzysta, czy trwa aktywny lęg, czy miejsce jest jednorazowym gniazdem czy stałym siedliskiem oraz jakie dokładnie działanie ma zostać wykonane. Inaczej ocenia się puste gniazdo gołębia na balkonie po sezonie, inaczej gniazdo oknówki z pisklętami pod okapem, a jeszcze inaczej szczelinę w stropodachu, do której co roku wracają jerzyki.
W Polsce większość dziko żyjących ptaków obejmuje ochrona gatunkowa zwierząt. Ochrona nie dotyczy wyłącznie samych ptaków widocznych na parapecie. Obejmuje także jaja, pisklęta, gniazda, siedliska, ostoje i miejsca rozrodu lub wychowu młodych. Dlatego decyzja wspólnoty, administratora, wykonawcy remontu albo właściciela lokalu nie wystarcza, jeżeli jej wykonanie prowadziłoby do naruszenia zakazów ochronnych.
Najważniejsze rozróżnienie dotyczy aktywności. Aktywne gniazdo to takie, przy którym ptaki dolatują z pokarmem, wysiadują jaja, karmią młode, wynoszą odchody piskląt albo bronią miejsca. Stare gniazdo może być puste i nieużytkowane, ale nie zawsze oznacza brak ochrony, zwłaszcza u gatunków regularnie wracających w to samo miejsce. Siedlisko w budynku to na przykład szczelina pod obróbką blacharską, otwór wentylacyjny, przestrzeń w stropodachu albo wnęka za rynną. Takie miejsce może być chronione nawet wtedy, gdy samo gniazdo jest niewidoczne.
W praktyce pierwszeństwo ma ustalenie faktów, a nie sama treść nakazu. Jeżeli ktoś twierdzi, że trzeba natychmiast usunąć gniazdo na balkonie, należy sprawdzić, czy nie ma jaj i piskląt, czy dorosłe ptaki nie karmią młodych oraz czy gatunek nie należy do ptaków chronionych. Przy wątpliwościach rozsądne jest wezwanie ornitologa albo kontakt z właściwą regionalną dyrekcją ochrony środowiska. Temat szerzej łączy się z zasadami opisującymi ptaki chronione w Polsce, bo legalność działania zależy od gatunku i statusu ochronnego.
Kiedy gniazda nie wolno usuwać
Gniazda nie wolno usuwać, gdy są w nim jaja, pisklęta albo gdy dorosłe ptaki regularnie do niego dolatują. Nie należy też zasłaniać otworu, przez który ptaki wchodzą do miejsca lęgowego. Zaklejenie szczeliny pianką montażową, założenie kratki na otwór stropodachu albo montaż siatki na elewacji w czasie aktywnego lęgu może doprowadzić do śmierci piskląt i uwięzienia dorosłych ptaków.
Przepisy ochronne obejmują między innymi zakaz niszczenia jaj, niszczenia, usuwania lub uszkadzania gniazd, niszczenia siedlisk i ostoi oraz umyślnego płoszenia lub niepokojenia ptaków w miejscach rozrodu i wychowu młodych. W dokumentach GDOŚ i RDOŚ dotyczących termomodernizacji podkreśla się, że remonty budynków są jedną z typowych sytuacji ryzyka, bo ocieplanie ścian często wiąże się z zamykaniem szczelin, otworów wentylacyjnych i przestrzeni pod dachem.
Przykłady są bardzo konkretne. Gniazdo jaskółki oknówki pod okapem nie powinno być zbijane, gdy ptaki wysiadują jaja albo karmią młode. Jerzyki w stropodachu mogą nie zostawiać widocznego gniazda na zewnątrz, ale regularne wlatywanie dorosłych osobników w szczelinę jest mocnym sygnałem aktywnego miejsca rozrodu. Wróble często gniazdują w szczelinach elewacji, pod dachówkami i przy rynnach. Kawki mogą zakładać gniazda w kominach, a kopciuszki w półotwartych wnękach garaży, szop i balkonów.
Nie wolno również zakładać, że skoro gniazdo przeszkadza, automatycznie można je przenieść. Jaja i pisklęta są bardzo wrażliwe na wychłodzenie, przegrzanie i porzucenie przez rodziców. Samodzielne przeniesienie piskląt do pudełka, na inne piętro albo na sąsiedni balkon zwykle nie rozwiązuje problemu. W razie znalezienia młodego ptaka poza gniazdem trzeba najpierw odróżnić podlota od pisklęcia, co opisuje poradnik ranny pisklak - jak pomóc.
Jeżeli prace już trwają, a zauważono pisklęta w gnieździe, należy wstrzymać ingerencję w bezpośrednim sąsiedztwie. Wykonawca powinien zabezpieczyć teren tak, aby nie doszło do dalszego niszczenia, ale bez odcinania dorosłym ptakom dostępu do młodych. Ocena powinna zostać wykonana przez osobę mającą doświadczenie ornitologiczne albo przez organ ochrony przyrody.
Kiedy usunięcie gniazda może być dopuszczalne
Usunięcie gniazda może być dopuszczalne w ograniczonych przypadkach. Istotny jest termin od 16 października do końca lutego, przewidziany dla usuwania gniazd z budek dla ptaków i ssaków oraz gniazd ptasich z obiektów budowlanych lub terenów zieleni, jeżeli wymagają tego względy bezpieczeństwa lub sanitarne. Ten termin nie oznacza jednak, że po 16 października można zlikwidować każde miejsce lęgowe bez analizy.
Różnica między starym, pustym gniazdem a siedliskiem jest kluczowa. Zdjęcie pustego gniazda z lampy balkonowej po zakończonym sezonie lęgowym to inna sytuacja niż trwałe zatkanie szczeliny, do której jerzyki wracają każdego maja. Pierwsze działanie może być porządkowe. Drugie może oznaczać likwidację miejsca rozrodu gatunku chronionego i wymagać zezwolenia oraz kompensacji przyrodniczej.
Względy bezpieczeństwa to na przykład zablokowany przewód wentylacyjny, realne ryzyko pożarowe, niestabilny fragment konstrukcji, gniazdo ograniczające odpływ wody z rynny albo sytuacja, w której materiał gniazdowy wpada do czynnego przewodu kominowego. Względy sanitarne mogą dotyczyć dużego nagromadzenia odchodów przy wejściu do budynku, silnego skażenia powierzchni użytkowej albo zagrożenia pasożytami w miejscu intensywnie używanym przez ludzi. Sam fakt, że gniazdo jest nieestetyczne, rzadko wystarcza.
Po sezonie można stosować rozwiązania alternatywne. Dla oknówek montuje się półki pod gniazdami, które zbierają odchody i ograniczają zabrudzenia elewacji. Dla jerzyków stosuje się budki szczelinowe, często montowane wysoko, minimum 5-6 metrów nad ziemią, z wolnym dolotem. Dla wróbli sprawdzają się skrzynki wielokomorowe. Praktyczne warianty omawia osobny poradnik budki lęgowe dla ptaków.
Siatki, kolce i zabezpieczenia mechaniczne mogą być użyte tylko tak, aby nie uwięzić ptaków i nie odciąć dostępu do aktywnego gniazda. Montaż siatki na balkonie w maju, gdy za klimatyzatorem są pisklęta, jest działaniem wysokiego ryzyka. Ten sam montaż po kontroli ornitologicznej w listopadzie może być dopuszczalny, jeżeli nie niszczy stałego siedliska gatunku chronionego.
Nakaz od administracji, wspólnoty lub wykonawcy - procedura krok po kroku
Jeżeli administracja, wspólnota, spółdzielnia albo wykonawca remontu nakazuje usunięcie gniazda, nie należy zaczynać od fizycznej ingerencji. Najpierw trzeba zebrać informacje. Dobrze przeprowadzona dokumentacja często decyduje o tym, czy sprawa zostanie potraktowana jako konflikt sąsiedzki, czy jako potencjalne naruszenie przepisów o ochronie przyrody.
- Sprawdź aktywność bez dotykania gniazda. Obserwuj miejsce przez 20-30 minut rano albo pod wieczór. Zwróć uwagę, czy dorosłe ptaki przylatują z owadami, źdźbłami trawy albo piórami, czy słychać pisklęta i czy ptaki reagują alarmowo na zbliżenie człowieka.
- Wykonaj dokumentację z dystansu. Zrób zdjęcia lub krótki film, zapisz datę, godzinę, adres, piętro, stronę budynku i opis zachowania ptaków. Nie wkładaj telefonu do gniazda i nie używaj lampy błyskowej z bliska.
- Poproś o podstawę prawną nakazu. Zapytaj zarządcę, czy wykonano opinię ornitologiczną, czy prace są poza okresem lęgowym i czy uzyskano decyzję RDOŚ, jeżeli działanie może naruszać zakazy ochronne.
- Zgłoś ryzyko naruszenia. Przy aktywnym lęgu skontaktuj się z właściwą RDOŚ, strażą miejską, policją albo lokalną organizacją przyrodniczą. W pilnej sytuacji, gdy ktoś właśnie zamurowuje otwór z ptakami, liczy się szybkie zabezpieczenie dowodów i przerwanie ingerencji.
- Nie przenoś jaj ani piskląt samodzielnie. Taka próba może spowodować porzucenie lęgu, wychłodzenie młodych albo naruszenie przepisów. Wyjątkiem są sytuacje ratunkowe prowadzone zgodnie z zaleceniami specjalisty lub ośrodka rehabilitacji zwierząt.
W pismach do zarządcy warto używać precyzyjnych sformułowań: "proszę o wstrzymanie prac w obrębie gniazda do czasu oceny ornitologicznej", "proszę o wskazanie decyzji zezwalającej na odstępstwo od zakazów" albo "proszę o potwierdzenie, że otwory w stropodachu zostały sprawdzone przed zamknięciem". Przy remontach budynków pomocny jest kontekst opisany w materiale ptaki w elewacji podczas remontu.
Jeżeli chodzi o jerzyki, trzeba pamiętać, że dorosłe ptaki przylatują do miejsc lęgowych bardzo szybko i nie budują dużych, widocznych konstrukcji na elewacji. Sygnałem może być jedynie szybki wlot w szczelinę pod dachem. W takiej sytuacji przydaje się osobna instrukcja jerzyk pod dachem - co robić.
Jak zapobiegać konfliktom z gniazdami przy domu
Najlepszym sposobem ograniczenia konfliktów jest planowanie prac poza okresem lęgowym i wykonanie kontroli przed rozpoczęciem remontu. Czyszczenie rynien, naprawa podbitki, wymiana obróbek blacharskich, montaż klimatyzatora, docieplenie ścian i zamykanie otworów wentylacyjnych powinny być poprzedzone sprawdzeniem, czy ptaki nie wykorzystują tych miejsc jako lęgowisk.
W budynkach z historią lęgów warto zamówić opinię ornitologiczną. Specjalista może wskazać, które otwory są aktywne, które prace można wykonać natychmiast, a które trzeba odłożyć. W przypadku termomodernizacji opinia bywa podstawą do zaplanowania kompensacji: budek dla jerzyków, skrzynek dla wróbli, półek pod gniazda oknówek albo pozostawienia wybranych szczelin.
Praktyczne rozwiązania są często tańsze niż konflikt. Półka pod gniazdo oknówki może mieć szerokość około 20-25 cm i być zamontowana 40-60 cm pod gniazdem, aby zbierała odchody, ale nie blokowała dolotu. Budka dla jerzyka powinna mieć wąski otwór wlotowy, stabilny montaż i ekspozycję bez bezpośredniego przegrzewania; południowa, nieosłonięta ściana z ciemną elewacją bywa ryzykowna w upały. Przy wróblach skuteczne są budki grupowe, bo gatunek ten często gniazduje kolonijnie.
Nie należy stosować pianek, siatek i kolców bez kontroli miejsca. Pianka montażowa w szczelinie z pisklętami działa jak pułapka. Źle napięta siatka może unieruchomić dorosłego ptaka. Kolce zamontowane tuż przy czynnym gnieździe mogą blokować dolot. Jeżeli budynek ma znane siedliska ptaków, zakres prac powinien być uzgodniony na piśmie z zarządcą i wykonawcą, najlepiej z harmonogramem oraz wskazaniem stref wyłączonych z robót.
Kompensacja przyrodnicza jest szczególnie ważna wtedy, gdy remont trwale usuwa miejsca lęgowe. Nie chodzi o symboliczne powieszenie jednej budki gdziekolwiek, lecz o odtworzenie funkcji siedliska. Jeżeli w stropodachu gniazdowało kilkanaście par jerzyków, pojedyncza skrzynka na niskim drzewie nie spełni tej roli. Liczą się liczba miejsc, wysokość, ekspozycja, swobodny dolot i montaż przed powrotem ptaków z migracji.
Najczęściej zadawane pytania
Czy administracja może kazać usunąć gniazdo z balkonu?
Może zgłosić problem i wskazać potrzebę uporządkowania miejsca, ale wykonanie nakazu musi być zgodne z przepisami o ochronie gatunkowej. Aktywnego gniazda z jajami lub pisklętami nie należy usuwać. Najpierw trzeba ustalić gatunek, aktywność lęgu i podstawę prawną działania.
Kiedy można usunąć stare gniazdo?
W określonych sytuacjach gniazda z budynków, budek lub terenów zieleni można usuwać od 16 października do końca lutego, jeżeli wymagają tego względy bezpieczeństwa lub sanitarne. Nie oznacza to automatycznej zgody na niszczenie stałych siedlisk gatunków chronionych.
Co zrobić, gdy remont zagraża pisklętom?
Należy udokumentować sytuację, poprosić o wstrzymanie prac w bezpośrednim sąsiedztwie gniazda i skontaktować się z RDOŚ, strażą miejską, policją albo organizacją przyrodniczą. Nie wolno samodzielnie przenosić piskląt ani zamykać otworów, przez które dorosłe ptaki karmią młode.
Czy gniazdo jaskółki oknówki można zbić z elewacji?
W sezonie lęgowym nie wolno zbijać gniazda z jajami, pisklętami ani przy regularnym karmieniu młodych. Po sezonie trzeba ocenić, czy chodzi tylko o puste gniazdo, czy o stałe miejsce rozrodu, do którego oknówki wracają. W wielu przypadkach lepszym rozwiązaniem jest półka na odchody niż niszczenie gniazd.
Czy gołąb miejski jest chroniony tak jak inne ptaki?
Sytuacja prawna gołębia miejskiego może różnić się od wielu dzikich gatunków objętych ochroną gatunkową, ale nadal obowiązują zasady humanitarnego traktowania zwierząt. Przy jajach i pisklętach nie należy działać samowolnie, zwłaszcza przez wyrzucanie młodych, zamykanie dostępu do gniazda albo stosowanie metod powodujących cierpienie.
Czy można zamontować siatkę przeciw ptakom?
Tak, ale tylko wtedy, gdy nie uwięzi ptaków, nie odetnie dostępu do aktywnego gniazda i nie zniszczy chronionego siedliska. Najbezpieczniej montować siatkę poza okresem lęgowym, po kontroli miejsca i z dokładnym sprawdzeniem wszystkich zakamarków balkonu, wnęk oraz przestrzeni pod dachem.
Miłośniczka i obserwatorka ptaków. Pisze o gatunkach, dokarmianiu i ochronie ptaków w Polsce - łącząc wiedzę przyrodniczą z praktyką z własnego ogrodu i obserwacji w terenie.
